WAAROVER HEBBEN WE HET?

Inclusie gaat over het wegwerken van drempels. Deze drempels zijn structureel, systemisch en vaak onbewust. Iedereen kan vormen van uitsluiting of drempels ervaren - dit is niet gelinkt aan één specifieke (doel)groep. Naast vormen van discriminatie op basis van huidskleur, bestaan er ook andere uitsluitingsmechanismen, die soms minder zichtbaar zijn (op basis van seksuele identiteit, ability, socio-economische achtergrond,…), die kwaliteitsvolle meerstemmigheid tegenhouden. Hierop inzetten is al lang geen “nice to have” meer, maar een absolute noodzaak voor organisaties die maatschappelijk relevant willen blijven. Werken aan inclusie is een proces en vraagt actie. Of zoals de gekende quote van Vernā Myers luidt “Diversity is being invited to the party. Inclusion is being asked to dance.”

Onderstaande citaat nodigt de circussector uit om enerzijds terug te kijken naar de historisch ambigue relatie met “otherness” (anders zijn/diversiteit) en anderzijds vooruit te kijken en na te denken over de rol die circus vandaag kan spelen in de aandacht voor representativiteit van lichamen en identiteiten.

“Being marginalized and/or tolerated – depending on the zeitgeist - has left it marks and formed the identity of circus through time. In a historical perspective circus has always been lingering between embracing and rejecting the other - on the one hand by staging outcasts and freaks and on the other by clinging to a strict (body) normativity. How does this influence and define the way the body is nowadays functioning as a tool for artistic (and political) reflection and action? The confrontation with the abundance of stereotypes is fruitful to acknowledge the past and to deal with it. Contexts have changed, and codes have to be reinterpreted. Through it all it is of crucial importance to invest in the translation of knowledge into practice.”

WAT ZIEN & HOREN WE?

Vooraf

In de landschapstekening circus, deze focusgroep en deze nota focussen we niet op één aspect van identiteit, maar hanteren we een intersectioneel perspectief. De voorbeelden die worden aangehaald in deze nota komen uit verschillende bronnen, onderzoeken & rapporten en uit de beleidsplannen van de structureel gesubsidieerde organisaties, maar zijn niet alomvattend.

Kansen

De kracht van circus werd onderzocht door circuspedagoog Greg Bolton die met zijn ‘hand van Bolton’ aantoonde hoe circus een antwoord kan zijn op een aantal menselijke basisbehoeften. Maar ook in andere onderzoeken (vb. ‘De Kracht van Circus’ - Karen Decoster, ‘Een hoop-vol circus’ - Han Beyens) werd meermaals naar voor geschoven over welke krachtige troeven circus beschikt. In de circuseducatieve sector zijn er veel mooie voorbeeldprojecten van zowel doelgroep specifieke benaderingen als inclusieve benaderingen.

De publicatie IMPACT bundelt een aantal van deze praktijken en beschrijft de kracht van circus als educatieve omgeving/methodiek. “‘Circus is ideaal om af te stemmen op de noden van een individu of een groep. Want circus kent geen spelregels.’ (Joris Herweyers) De Vlaamse circusateliers verrichten al een paar decennia baanbrekend werk. Dat doen ze ver weg van de schijnwerpers, elk apart maar ook in een bijzonder sterk samenwerkingsverband. Met een twintigtal zijn ze intussen en ze komen op regelmatige basis samen om elkaar te ontmoeten, op de hoogte te houden, overleg te plegen, op dezelfde (of net niet dezelfde) golflengte te zitten. (…) Met open vizier weten de circusateliers tal van partners te vinden om de zeer diverse projecten mee vorm te geven en te verwezenlijken. Zo sijpelt het circusgoud binnen in andere sectoren zoals onderwijs, tewerkstelling en welzijn.”

Ook in opleidingen als de BIC is er de laatste jaren meer aandacht voor het omgaan met diversiteit en neurodivergentie. Daarnaast organiseerden Circuscentrum, Ell Circo D’ell Fuego, Circusplaneet en Circus Zonder Handen eind 2023 samen een vorming rond inclusie voor circustrainers om enerzijds circustrainers sterker in hun schoenen te laten staan voor elke inclusieve groep, en anderzijds een gemeenschappelijke taal rond inclusie te ontwikkelen.

Ook aan de creatie- en presentatiezijde is er aandacht voor inclusie. Side-Show vatte met ‘Permit, oh permit my soul to rebel’ de zoektocht aan naar het maken van een relaxed performance: een voorstelling die gecreëerd werd met als doel toegankelijk te zijn voor verschillende soorten van doelpublieken door te zorgen voor een meer ontspannen omgeving om van circusvoorstellingen te kunnen genieten als toeschouwer. Verder worden in steeds meer voorstellingen de traditionele rolpatronen en normen doorbroken (zoals de verdeling porteur en flyer) en worden er voorstellingen gemaakt waar naast de kunde ook het falen en kwetsbaarheid een plek krijgen (zoals de schoonheid van een ‘drop’ bij jongleren).

Uitdagingen

Er is een gebrek aan beschikbare data over diversiteit in de sector: wie wordt bereikt en vooral: wie nog te weinig of niet? Welke instrumenten worden ontwikkeld en ingezet om inclusiever te werken en welke impact hebben ze? Persoonlijke informatie zoals genderidentificatie, migratieachtergrond of financiële status zijn moeilijk te verzamelen (o.a. door GDPR wetgeving).

Ondanks de groeiende aandacht voor diversiteit in circusateliers en andere delen van de sector, leidt dit nog niet tot een grote diversiteit bij de doorstroom naar hogere circusopleidingen en naar de podia. Uit het onderzoek van IDEA Consult over circusloopbanen blijkt dat de beperkte werk- en financiële zekerheid in de circussector een hinderpaal vormt voor jongeren om voor een circuscarrière te kiezen: indien een financieel ‘vangnet’ (bv. van thuis uit) ontbreekt, is het niet evident om een loopbaan in de circussector na te streven. De financiële drempels om circus te beoefenen – zowel binnen de vrije tijd of als (hogere) studie – vormen vaak nog een drempel. De acht structureel gesubsidieerde circusateliers rapporteerden dat in 2022 gemiddeld 15% van hun unieke deelnemers gebruik maakten van een sociaal tarief (al zien we grote regionale verschillen en schommelt dit percentage tussen 2% en 39%).

In het hedendaagse circuslandschap blijkt het bovendien ook moeilijker dan vroeger om in het professionele circuit aan de slag te gaan zonder hogere schoolopleiding. In het onderzoek van IDEA Consult getuigt een zakelijk leider van een circusgezelschap “We zoeken bewust naar performers met een andere culturele achtergrond, maar dat is heel moeilijk. Geschoolde artiesten, dat zijn allemaal blanke West-Europese mensen. Maar we kunnen niet inboeten op techniciteit.” Ook tijdens de verdere carrière ervaren sommige mensen hogere drempels. Zo is het niet evident om een professionele carrière als circusartiest te combineren met het ouderschap. “Naast de vermelde drempels, komt er voor vrouwen een extra drempel bij, namelijk de fysieke impact van het hebben van een kind op het lichaam. Bovendien zijn er nog steeds genderongelijkheden in de zorgtaken, waardoor de combinatie werk – gezin voor vrouwen zwaarder zal doorwegen dan voor mannen.”

Hoewel de aandacht voor gendergelijkheid toeneemt, zijn er nog steeds knelpunten zoals stereotypering in rollen en disciplines. In het artikel “Gender Asymmetry and Circus Education” onderzoekt Alisan Funk het effect van (impliciete) aannames over gender op circuseducatie. Funk stelt onder andere vast dat er in de meeste circushogescholen meer mannen toegelaten worden en dat vrouwen vaker afstuderen in solo disciplines met zwaardere rigging-eisen, zoals aerials. Dit zijn disciplines die moeilijker en duurder zijn om te trainen en te programmeren, én die om een verschillende risicomanagement-aanpak vragen. Het doorbreken van deze patronen en de assumpties over welk lichaam verbonden is aan welke discipline, is niet evident omdat ze eeuwenlang niet in vraag werden gesteld.

Hoewel er reeds verandering op te merken valt, kijkt de circussector nog grotendeels met een normatieve bril naar het lichaam. In het onderzoek van IDEA Consult staat “Mensen met een fysieke functiebeperking of neurodivergentie vinden moeilijk hun plaats in de sector. Het aanbod aan voorstellingen voor een specifiek publiek, zoals mensen met een beperking (bijvoorbeeld prikkelarme voorstellingen, ook ‘relaxed performances’ genoemd) is nog erg bescheiden Bij uitbreiding maakt dit het voor mensen met een beperking niet evident om een loopbaan in deze sector te ambiëren.”

Inclusie en diversiteit zijn niet alleen een aandachtspunt binnen scholen en op het podium. Ook binnen circusorganisaties is er aandacht voor diversiteit nodig bij de samenstelling van teams en bestuursorganen. Verschillende structureel gesubsidieerde organisaties gaven in hun beleidsplannen aan dat ze rekening houden met diversiteit in de samenstelling van hun bestuursorgaan, maar dat het een uitdaging blijft.