Wanneer theatermaker Chokri Ben Chikha (Action Zoo Humain) en circusartiest/lesgever/activist Jan Slangen elkaar ontmoeten, blijkt al snel dat ze elkaars werk nauwelijks kennen. Het levert een gesprek op dat precies daardoor open, scherp en verrassend eerlijk wordt. Beiden bewegen zich op het snijvlak tussen kunst en engagement, maar met een andere adem, andere tools en een andere geschiedenis.

© Sarah Vanheuverzwijn

Wat volgt is een zoektocht naar het soort kunst dat geen slogans serveert, maar vragen opent. Kunst die weigert te kiezen tussen zorg en verontwaardiging, tussen spel en strijd. Kunst die – zoals Chokri het verwoordt – “het activisme zelf ook durft te bevragen.”

Wanneer is het bij jullie beginnen te dagen dat kunst een maatschappelijke of politieke dimensie kan hebben?

Jan Slangen “Voor mij begon dat met clownactivisme. 15 jaar geleden verhuisde ik naar Brussel en kwam ik in contact met Franse activistische clowns die workshops gaven rond migratie. Via hen leerde ik dat de clown een machtsfiguur kan ontregelen: niet door confrontatie, maar door verwarring, door een systeem even uit zijn rol te halen.”

Chokri Ben Chikha “Bij mij is dat begonnen door te botsen. Ik ben geboren in Oostende, mijn beide ouders zijn van Tunesische afkomst, maar ik ben in Vlaanderen opgegroeid. Toen ik eind jaren ‘90 bij NTGent De leeuw van Vlaanderen wilde spelen, kreeg het theater telefoontjes van mensen die vroegen hoe ‘iemand met een Arabische afkomst’ hun symbolen durfde aan te raken. Dat heeft echt keihard mijn activisme aangewakkerd. Ik besefte dat er een soort van hiërarchie bestaat over wie ‘meer’ Vlaming is. Ondanks het feit dat ik hier geboren en opgegroeid ben, werd ik door een deel van de bevolking toch niet als ‘volwaardig’ aanzien. Maar misschien was het eigenlijk nog vroeger, nog voor ik mijn eigen stukken maakte. Ik heb eerst geschiedenis gestudeerd en dan dans. Eind jaren ’90 danste ik bij Hush Hush Hush, een succesvol dansgezelschap, we toerden internationaal. De voorstelling was een mengeling van verschillende dansstijlen en de dansers hadden allemaal een verschillende afkomst, maar ergens voelde die diversiteit voor mij aan als een gemakkelijke verkooptruc, er zat helemaal geen maatschappelijke analyse achter. Ik geraakte verzeild in een discussie met de choreograaf en die zei: ‘Weet je ’t beter? Doe het dan zelf.’ En dat heb ik gedaan, eerst heel aarzelend, met heel veel schroom.”

Chokri, jij zegt zelf dat Action Zoo Humain activistisch is, maar dat jullie het activisme ook durven te bevragen. Wat bedoel je daar precies mee in de praktijk?

Chokri “Heel mooie vraag, kun je die op foto zetten? Zodra je machtsverhoudingen probeert te analyseren en in een voorstelling probeert zichtbaar te maken, is dat eigenlijk al activisme. Wij zijn geen betoging met een slogan, wij proberen vragen op te roepen, dat is ons activisme. We proberen manipulatieve structuren binnen de samenleving te ontrafelen. Iedereen krijgt ervan langs, ook de maker, ook de activisten, maar iedereen krijgt ook een vorm van mededogen, want het blijft een kunstwerk.”

Als ik het goed begrijp, is het eerder een keuze om de boodschap niet dicht te timmeren, maar een soort van ruimte te laten aan de toeschouwer om daar zelf invulling aan te geven?

Chokri “Absoluut, en om de toeschouwer daarin au sérieux te nemen. Wij verkopen geen propaganda, de toeschouwer dient zelf ook geactiveerd te worden. We geven niet alles met de paplepel in, dat zou een vorm van infantilisering zijn, er zijn genoeg televisieprogramma’s die daarmee bezig zijn.”

Jan, wat wil jij dat er blijft hangen na een voorstelling of interventie?

Jan “Veel mensen zien circus als iets dat onmogelijk is. Men denkt ‘dat kan ik niet.’ Maar zodra je probeert, zodra je iets aanpakt, merk je dat je meer kunt dan je denkt. Dat gevoel – van mogelijkheid, van verandering – zie ik als een metafoor voor het maatschappelijke. Individueel, maar ook in groep. Samen in actie komen doet echt iets. Empowerment.”

Chokri “Ja, het empowert. Ik zie soms hoe clowns erin slagen om in de vluchtelingenkampen getraumatiseerde kinderen toch opnieuw een stem te geven.”

Jan “Spel is heel krachtig. Als je een veilige setting creëert om te spelen, kunnen bepaalde blokkades opnieuw gaan vloeien.”

Je noemt jezelf geen maker, maar wel activist.

Jan “Ik maak geen voorstellingen in een theatercontext. Ik ben vooral actief in een collectief dat in eerste instantie strijdt voor woonplaats, maar vaak is er in die projecten ook plaats voor cultuur. En dan vooral cultuur die geen toegang heeft tot geïnstitutionaliseerde zalen. Dus vooral kleine groepjes, beginnende makers die met experimentele dingen bezig zijn, niet per se rendabel, en geen toegang vinden in de gangbare cultuurhuizen. Zij zoeken hun weg in het alternatieve milieu. Vandaag de dag gaan er miljarden euro’s naar oorlogstuigen, er gaat verder bespaard worden op cultuur en sociale voorzieningen. Dus het is belangrijk dat er plekken gecreëerd worden door collectieven die zelf oplossingen zoeken.”

© Sarah Vanheuverzwijn

Chokri, jullie nemen binnen het gezelschap toch ook enkele poulains onder de vleugels om hen een duwtje in de rug te geven zodat ze zich kunnen profileren in het veld?

Chokri “Ja, ik ben blij dat je dat ziet. Het gaat er niet gemakkelijker op worden, er is een grotere solidariteit nodig. Sinds het ontstaan van ons gezelschap – vroeger Union Suspecte, nu Action Zoo Humain – vertrekken wij vanuit sociaal-artistiek werk. Wij plukken letterlijk gasten van de straat om met ons theater te maken en te spelen. Sommigen zijn nu zelf directeur van een theater of coach of lesgever, het is heel mooi om te zien welk traject zij hebben afgelegd. We proberen spelers op een duurzame manier te begeleiden door ze in verschillende voorstellingen mee te nemen, sommigen spelen al 13 jaar bij ons. Sommigen krijgen ook de kans om zelf een voorstelling te creëren. Wij noemen dat Inter:Action want we zien het als een interactie met de jongere generatie makers. Er is echter ook een keerzijde. Men begint klein maar gaat meteen groot dromen en men wil succes, zo snel mogelijk. Men valt in de neoliberale val, in plaats van rustig aan op te bouwen. Hoe dan ook, het blijft zwaar werken. Ik zie dat wij, ondanks een structurele erkenning, onszelf elke dag opnieuw moeten uitvinden, dat we elke dag ons geld waard moeten zijn, ons publiek waard moeten zijn. En we zijn de samenleving pas waard als we ook echt mensen blijven. Die sociaal-artistieke insteek is deel geworden van ons DNA, wij staan daar niet meer bij stil. Net zoals interculturaliteit ook deel is van ons DNA. Het is ook gewoon de realiteit, de realiteit is divers, en we proberen altijd een beetje de realiteit op scène te zetten. Als ondersteuner wil het gezelschap vrijheid geven en begeleiden, niet paternalistisch zijn. Tegenwoordig is de schreeuw altijd ‘je moet mij aanvaarden zoals ik ben’. Dat is natuurlijk belangrijk, maar het is ook belangrijk dat jonge makers uitgedaagd worden en uit hun comfortzone komen – voel je het spanningsveld?”

Om te kunnen groeien is er misschien wel wat discomfort nodig. Hoogstwaarschijnlijk is het voor de persoon of het collectief aan de andere kant soms moeilijk om the bigger picture te zien vanop een afstandje.

Chokri “Absoluut, maar dat is groeien. Ik zie een sterke parallel bij circus. Ik heb een enorme bewondering voor de discipline die nodig is om nog maar de kleinste technische vaardigheden te beheersen, bijvoorbeeld jongleren. Ik hou alleen niet zo van de nostalgische, melancholische sfeer die rond circus hangt. Want voor mij leunt nostalgie dicht aan bij het nationalisme. Daarom vind ik activisme binnen circus spannender. Snap je wat ik bedoel?”

Jan “Naar mijn gevoel is nostalgie niet iets wat circus typeert in ons land, het is eerder uitzondering dan regel. Er hangt nog wel een stoffig laagje over het beeld dat velen hebben van het klassieke circus, maar dat staat veraf van waar gezelschappen nu mee bezig zijn. Weet ook wel dat humanitaire en activistische clowning niet hetzelfde is. Ik ben zelf lid van Clowns Zonder Grenzen, een humanitaire clownsorganisatie hier in België die deel uitmaakt van een groot internationaal netwerk. Voor zulke organisaties is het vaak een pragmatische keuze om niet in het activisme te gaan omdat er via overheden gewerkt moet worden om visa en middelen te krijgen. Hun focus ligt op het humanitaire werk, zij willen vooral slachtoffers bereiken – ik gebruik het woord ‘slachtoffer’ niet graag maar het is hier wel op zijn plek. Als we echter naar de historische oorsprong van de clown kijken, zien we zeker ook een subversief kantje. Het clownactivisme buit de hiërarchie uit in de modernere tijden door de autoriteit te gaan opzoeken en te kietelen, niet per se door de confrontatie aan te gaan, maar door verwarring te creëren.”

Chokri “Is er nu niet te veel humanitaire clowning in verhouding tot activistische?”

Jan “Ik denk dat we die vraag gerust kunnen stellen voor andere kunstvormen, of er niet te weinig activisme is in andere kunstvormen.”

Chokri “Kan je een voorbeeld geven van een uitgesproken activistische actie die effect had, die een impact naliet?”

Jan “Ik denk dat er bij clownactivisme vaak heel sterke beelden zijn. Bijvoorbeeld clownactivisten die de schilden van de oproerpolitie oppoetsen of die bloemetjes in de lopen van de geweren steken. Dat zijn beelden die blijven hangen en die mensen misschien vragen doen stellen over wiens belang de politie eigenlijk echt dient.”

© Sarah Vanheuverzwijn

Hebben jullie ooit al meegemaakt dat het publiek jullie eigen denkbeelden uitdaagde of kantelde?

Chokri “Ja, zeker. Een van mijn voorstellingen, De Waarheidscommissie, combineert getuigenissen en dans en speelde in justitiepaleizen. We hadden het over beeldvorming in de koloniale periode, de Zoo Humain. Tientallen mensen werden in die periode op een racistische manier tentoongesteld. Verschillende overheden hebben daaraan meegewerkt, maar ook de kerk en de wetenschap droegen bij aan de creatie van een raciale hiërarchie en het racistisch discours. In het tweede deel van De Waarheidscommissie ging het over vandaag, welke mensen worden er vandaag de dag geframed? Er kwamen verschillende getuigenissen uit de moslimgemeenschap. En op een bepaald moment was er een meisje dat de micro nam, zij ging naar school in Brussel en vertelde over haar eigen leefwereld, over racisme op school. En toen realiseerde ik me ‘fuck, we hebben het de hele tijd over de oudere generaties gehad, maar we hebben nooit de impact van structureel racisme op kinderen in kaart gebracht.’ Sindsdien, als ik het concept gebruik, vergeet ik nooit dat daar de stem van een kind bij moet.”

Hoe zie jij dat, Jan? Jij komt als lesgever vaak in aanraking met kinderen, doen zij soms je blik scherpstellen?

Jan “Wel, ik werk voor een vzw die heel hard inzet op een expressief reflectiemoment aan het einde van de workshop, zij blinken echt uit op dat vlak. Vaak is er veel aandacht voor techniek, de beleving, spel en amusement, maar het expressieve mis ik soms. Bij Clowns Zonder Grenzen vinden we het ook belangrijk om kinderen in een kostuum te steken om ze zo een andere identiteit, een andere positie te geven. Want als kind ben je vaak de ondergeschikte, dus als je dan eens een kostuum kan dragen van een personage met een hogere status, dan kan de kracht en het zelfvertrouwen die daaruit voortkomt bijdragen aan heling, empowerment of bevrijding.”

Chokri “Heel belangrijk. Wat ik ook nog heb geleerd… niet zozeer van het publiek maar wel van een van mijn dansers, een contortionist, ken je dat?”

Ja, een slangenmens. (Knipoog naar Jan, die lacht.)

Chokri “Een slangenmens, ja. Wel, ik had hem op een avond zien spelen, maar ik was eerlijk gezegd een beetje geshockeerd door de manier waarop. Alsof hij gewoon een attractie was, puur entertainment in plaats van een kunstvorm. Ik heb hem uiteindelijk uitgenodigd om in een van onze voorstellingen mee te spelen. Dus hij ging mee op tournee, een fantastische gast. Hij was weggegaan uit zijn land omwille van de burgeroorlog. Je voelde heel hard dat hij daardoor getraumatiseerd was. Zijn familie woonde daar nog en hij moest hen onderhouden. Na onze tournee is hij meteen vertrokken op een cruise om daar elke avond zijn ding te doen als in een freakshow. Dat was heftig. Je biedt iemand de kans om uit hun kooi te stappen, maar die zegt neen, ik wil terug in de kooi. Dat is ook een deel van de realiteit. De kooi biedt een grotere financiële zekerheid en die man zijn prioriteit is geld sturen naar zijn familie, dan is de keuze snel gemaakt. Ik vrees alleen dat het nog veel erger gaat worden. Hoe meer men aan subsidies gaat knagen, hoe meer artiesten zullen redeneren ‘gebruik mij maar als freak’, om te overleven. Ik stel mij daar vragen bij. Ten eerste, hoe kan je je integriteit bewaken als kunstenaar? En ten tweede, in welke mate mag je je nog politiek uitspreken? Ik begrijp dat er een zekere angst heerst om risico’s te nemen.”

Ik vraag me soms ook wel het tegenovergestelde af: wordt er vandaag misschien niet te veel van kunstenaars verwacht op maatschappelijk vlak? Kan kunst ook maatschappelijk relevant zijn zonder iets te willen veranderen?

Jan “Ik heb onlangs iemand horen zeggen: ‘Als kunst niet probeert bij te dragen aan verandering, dan is het gewoon propaganda.’ Dat idee spreekt de radicale activist in mij heel erg aan, maar ik vrees dat de realiteit een beetje complexer is. Er is nu eenmaal de commerciële logica; als iets geld moet opbrengen, ga je zaken produceren waarvan je weet dat ze geaccepteerd worden. Dan ga je binnen de lijntjes kleuren, minder experimentele, minder kritische dingen maken, want er moet brood op de plank komen. Ik vraag me oprecht af wat er zou gebeuren als we zouden leven in een systeem met een basisinkomen. Welke impact zou dat hebben op artistieke creatie? Hetzelfde geldt voor subsidies, we zien nu al op Vlaams niveau dat vzw’tjes die zich wat te kritisch uitlaten geviseerd worden.”

Chokri “Ik denk vooral dat iedere vogel zingt zoals die gebekt is. Je kan niet de grote geëngageerde activist uithangen als het niet uit je hart komt. Dan komt het fake over en heeft het geen zin, dan is het niet geloofwaardig. Anderzijds heb je een verantwoordelijkheid. Als wij het niet doen, wie dan wel? Wij hebben in zekere zin een privilege. Neutraliteit binnen ons vak bestaat niet. Mensen moeten spreken, wij als kunstenaars zijn ook burgers.”

Jan “We hebben inderdaad de plicht om te spreken. Als je weet wat er gebeurt, dan kan je niet zwijgen en daar ligt volgens mij het grootste probleem. Het onderwijs en vooral de media doen niet meer wat ze horen te doen: geïnformeerde en kritische burgers vormen. Veel mensen zijn gewoon niet geïnformeerd en daarom trekken ze hun mond niet open of komen ze niet tot actie, en hetzelfde geldt voor kunstenaars.”

Chokri “Vaak zegt men ook: ‘Wat heeft het voor zin? Welk verschil ga ik maken? Wat heeft dat met mijn leven te maken?’ Historisch gezien heeft men dat al vaak gedacht en op een gegeven moment is het bijna te laat. Dan heeft het plots wel met jou te maken.”

Jan “Al wie vandaag achter asociale maatregelen staat, beseft niet dat die morgen de volgende kan zijn op wie die maatregelen van toepassing zijn. Iedereen kan even pech hebben.”

Chokri “Natuurlijk, of een familielid of een vriend. Neem racisme als voorbeeld. De kans is groot dat een familielid trouwt of kinderen krijgt met iemand met een migratieachtergrond. Vroeg of laat krijg je ermee te maken. De wereld wordt kleiner en kleiner. We moeten ons optrekken aan elkaar, iedereen naar hun eigen mogelijkheden.”

Jan “Ik zeg ook altijd dat in de revolutie – want ik geloof in revolutie – mensen nodig zijn op alle lijnen. Je hebt volk nodig om barricades te bemannen, mensen die soep koken, anderen die zorgtaken op zich nemen…”

Chokri “Absoluut. Daarom is het mooi dat circus, dans en theater enzovoort de afgelopen jaren dichter naar elkaar toegekomen zijn. Dan kan je op al die verschillende niveaus gaan werken. En dat moet nog meer gebeuren, we denken nog te veel in vakjes.”

Auteur: Karlien De Savoye
Foto's: Sarah Vanheuverzwijn
Dit artikel verscheen in Circusmagazine #85 (december 2025)