Het verhaal achter de foto: acrobaten op een tank, een circusdocent aan zijn bureau
Al vele jaren prijkt een foto aan het bureau van Karoly Gaspar (51), trainer bij de Nederlandse circushogeschool Fontys in Tilburg. Op die foto staat een acrobatisch duo op een tank met een menigte soldaten eromheen.
“Veertien jaar geleden vond ik deze foto toen ik een boek doorbladerde in de schoolbibliotheek. Iets trok me erin aan. Ik heb een foto ervan genomen, uitgeprint en aan de muur aan mijn bureau gehangen, tussen alle affiches van de generaties studenten die hier inmiddels zijn gepasseerd,” vertelt hij. Gaspar, van Hongaarse afkomst, is al jaren trainer aan Fontys en is gespecialiseerd in aerial.
Gaspar was enerzijds gefascineerd door de moeilijkheidsgraad van de stunt die de acrobaten uitvoeren op de tank. “Het is niet evident om dit op een hellende en glad vlak uit te voeren”, maar wat hem vooral aantrok waren de gezichten in het publiek. “Je ziet de soldaten rondom die – sommige met hun mond open van verbazing – naar het spektakel kijken en als is het maar voor even de wereld rondom, de oorlog en de gruwel vergeten. Die spanning tussen entertainment en oorlog fascineert me. Persoonlijk blijft dat voor mij het mooiste aan het circus, zelfs in de slechtste momenten kan het je even in een andere wereld brengen. En dit geloof ik ook: we zijn circusmensen. Als we ergens circus kunnen doen, dan gaan we circus doen, wat de omstandigheden ook mogen zijn.”
Persoonlijk blijft dat voor mij het mooiste aan het circus, zelfs in de slechtste momenten kan het je even in een andere wereld brengen.
De foto toont een acrobatisch duo dat optreedt boven op een stilstaande tank, terwijl een troep soldaten toekijkt. De vrouw wordt door de man in de lucht gehouden en heeft verschillende ringen vast. Qua compositie is het een interessant beeld. De horizontale pose van de vrouw volgt de lijn van het geweer op de tank en de ringen corresponderen visueel met de witte ‘8’ op de tank.
De foto werd genomen in april 1945. Het toont het Russische leger dat op weg is naar Berlijn om er te vechten tegen de Nazigroepen. Fotograaf was Dmitri Baltermants (1912-1990), een van de bekendste Sovjet-oorlogsfotografen. Hij fotografeerde de gevechten aan het front, het puin en de verminkingen, maar ook wat er tussenin gebeurde: de verveling, het vertier en dus ook circus. De foto kreeg verschillende titels. Russische archieven spreken over: Весёлая минутка на пути в Берлин: Een vrolijk moment op weg naar Berlijn. Andere collecties titelen: Fun Break at the Front on the March Toward Berlin of Entertaining the Troops.
Wie de twee acrobaten precies zijn, is niet bekend. Een catalogus van het Museum voor Circuskunst in Sint-Petersburg vermeldt dat het gaat om het artistieke ensemble van het 2de Gardecavaleriekorps, onder leiding van M. Ostasjenko.
Al vanaf de eerste dagen van de oorlog trokken circusartiesten naar het front. Ze traden er op voor de soldaten en het verplegend personeel in hospitalen, maar sommigen deden ook militaire acties.
Aleksandra Dunaeva en Sofja Kozitsj beschrijven in hun artikel ‘Цирк и война’ (Circus en oorlog), gepubliceerd in 2015 in Петербургский театральный журнал (Petersburg Theatre Journal), hoe het circus in de Sovjet-Unie al vóór de Tweede Wereldoorlog stevig in handen van de staat was. In 1922 werden alle circussen ondergebracht bij de Centrale Directie van de Staatscircussen. De vroegere vrije, rondtrekkende circusartiest maakte plaats voor een centraal aangestuurd systeem dat de artiesten zelf spottend de ‘lopende band’ noemden: van bovenaf werden ze voortdurend van de ene plaats naar de andere gestuurd. Tegen 1941 was die machine volledig uitgebouwd: 68 vaste circussen, 18 reizende circussen en acht circussen verbonden aan staats- en collectieve boerderijen.
Vanaf de eerste oorlogsdagen trokken circusartiesten naar het front. Ze traden op voor de soldaten of in hospitalen, maar sommigen ondernamen ook militaire acties. Zo werd luchtacrobaat Vladimir Dovejko gevechtspiloot. Op zijn vliegtuig stond een lachende clown, met daaronder de tekst ‘Voor de Sovjetkunst!’. Dierentemmer Konstantin Konstantinovski kreeg dan weer een andere oorlogstaak: hij trainde honden voor de zogenaamde ‘honden-kamikazes’. De dieren werden geleerd onder tanks te kruipen met explosieven om zo de vijand uit te schakelen.
Vanaf 1942 werden er speciale frontbrigades samengesteld. De clown Boris Vjatkin van het Leningradcircus maakte deel uit van de tweede. In zijn Frontnotities beschrijft hij hoe de circusartiesten op vrachtwagens speelden die tot podium waren omgebouwd, maar ook op open plekken en in bossen. Ze gaven soms wel vier voorstellingen per dag terwijl de bombardementen gewoon doorgingen. Vjatkin vatte het leven van de circusartiest aan het front treffend samen: hij noemde zichzelf niet langer een ‘clown bij het tapijt’*, maar een ‘clown langs een smal pad’.
DE REMAKE/ ‘Een tank in de piste: hoe een gevechtsmachine hielp om circusgoud te winnen’ (2025)
Bijna tachtig jaar na de foto uit 1945, kreeg het beeld een opmerkelijke Russische remake. Tijdens het internationale circusfestival Idol 2025 in Moskou reden op 18 juli 2025 voltige-acrobaten in een regie van Oleg Kozakov op een echte tank de piste in. De act werd opgedragen aan de tachtigste verjaardag van de overwinning op nazi-Duitsland. De artiesten voerden hun stunts uit gekleed in gestileerde legeruniformen, op de tonen van het traditionele Russische lied Katyusha, dat oorspronkelijk een patriottisch oorlogslied is.
Het nummer werd bekroond met de Gouden Idol van de professionele jury. De website van Idol wijdde er een apart artikel aan, met als titel: Een tank in de piste: hoe een gevechtsmachine hielp om circusgoud te winnen (22 juli 2025). De tekst begint beeldend: ‘Toen een echte tank de piste van het Grote Moskouse Staatscircus opreed, hield de zaal de adem in. Het gevechtsvoertuig draaide met ratelende rupsbanden rond, terwijl acrobaten op het pantser halsbrekende toeren uithaalden.’
Een tank in de piste gaat niet over oorlog, maar over de kracht van kunst die geen grenzen kent.
Ook de internationale context kwam aan bod in het festivalverslag. Aan Idol namen vertegenwoordigers van vijftien landen deel, waaronder ook gasten uit wat Rusland ‘onvriendelijke staten’ noemt, zoals de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Australië. Bij de opening benadrukte Edgard Zapashny, directeur van het Grote Staatscircus van Moskou, dat de artiesten zich niet lieten intimideren door politieke spelletjes; ze waren naar Moskou gekomen omdat het circus sterker verbindt dan welke verschillen dan ook. Of zoals het artikel besluit: ‘Het festival bewees: een tank in de piste gaat niet over oorlog, maar over de kracht van kunst die geen grenzen kent.’
Met dank aan circusartiest en performancekunstenaar Ruben Mardulier, die aan Fontys studeerde, en vertelde over Karoly Gaspar en de foto aan diens bureau.
Liv Laveyne, 21 september 2026
* клоун у ковра» (kloun u kovra), letterlijk: ‘clown bij het tapijt’. Dat was een gangbare benaming voor de clown als pisteartiest.
BRONNEN
Baltermants, Dmitri, Весёлая минутка на пути в Берлин, april 1945
History of Russia in Photographs / Archief T. Baltermants
Baltermants, Dmitri, Fun Break at the Front on the March Toward Berlin, 1945
University of Michigan Museum of Art
Seattle Art Museum Baltermants collection, met onder meer Entertaining the Troops.
Dunaeva, Aleksandra & Sofja Kozitsj, ‘Цирк и война’ [‘Circus en oorlog’], gepubliceerd in Петербургский театральный журнал (Petersburg Theatre Journal), nr. 2 [80], 2015.
Танк на манеже: как боевая машина помогла завоевать цирковое золото, Festival Idol, 22 juli 2025.