WAAROVER HEBBEN WE HET?

Circus draait om het uitdagen van grenzen, het herschrijven van regels en het verschuiven van perspectieven, vaak in nauwe interactie met anderen. Hoe kunnen we hierbij zorgen voor een veilige omgeving, zowel voor onszelf als voor anderen? Veiligheid is een cruciaal begrip in een sector waar risico centraal staat; circusbeoefenaars dagen zichzelf en hun omgeving voortdurend uit.

We benaderen 3 veiligheidsaspecten uit de circuspraktijk die we in alle facetten van het circusveld tegenkomen:

• Fysieke veiligheid: blessurepreventie, ongevallen, gezondheid, …
• Technische veiligheid: installaties, rigging, toestellen, keuringen, …
• Psycho-sociale veiligheid: grensoverschrijdend gedrag, burnout, …

WAT ZIEN & HOREN WE?

Uitdagingen

Binnen circusorganisaties is er een groeiend bewustzijn rond de noodzaak aan een overkoepelend veiligheidsbeleid dat de verschillende aspecten van veiligheid omvat: fysieke, technische en psychosociale veiligheid. Het beleid moet van toepassing zijn op werknemers, maar ook op derden, deelnemers en het bredere publiek. Het gaat niet enkel om een uitgeschreven kader, maar ook over het in de praktijk brengen van dit beleid door alle betrokkenen. Bij ateliers gaat het onder andere over goed opgeleide lesgevers en een beleid rond ongevallen. Binnen gezelschappen is er bijvoorbeeld nood aan goede opvolging van de artiesten en aandacht voor welzijn. Uit het onderzoek van IDEA Consult over circusloopbanen blijkt dat 42,3% van de bevraagde artiesten al veel fysieke en veiligheidsrisico’s hebben genomen. Voldoende bescherming is dus noodzakelijk maar blijkt moeilijk te bekomen. Heel wat artiesten hebben geen duidelijk statuut en zijn dus maar beperkt beschermd door sociale zekerheid.

Er bestaan verschillende wettelijke verplichtingen op vlak van veiligheid, zoals de wet rond welzijn op het werk, keuringen van materiaal, API’s in het jeugdwerk, … Het kennen van en juist navolgen van deze wetgeving vraagt veel tijd. Tegelijk weerspiegelen wettelijke verplichtingen zich niet altijd in een effectief veiligheidsbeleid dat wordt uitgevoerd en gedragen door alle medewerkers van de organisatie.

Een extra uitdaging rond deze verplichtingen komt voort uit het internationale karakter van de circussector. Zo hanteert elk land zijn eigen regels rond keuringen, het installeren van theatertechnische infrastructuur, het optreden tegen grensoverschrijdend gedrag,…. Organisaties die internationaal werken moeten telkens op de hoogte zijn van en in orde zijn met de lokale wetgeving.

Het ontwikkelen en implementeren van een adequaat beleid vereist specifieke kennis. Er is vandaag nog een tekort aan circusspecifieke expertise op het gebied van technische veiligheid, zoals rigging. Bestaande (theater)technische opleidingen besteden vaak geen aandacht aan circusgerelateerde aspecten. Goede kennis over materiaal, gaat niet alleen over de keuze, maar ook de installatie en het gebruik van gespecialiseerd materiaal. Het reizen met mobiele installaties brengt eigen veiligheidsuitdagingen op vlak van piketten en ankers bijvoorbeeld. Daarnaast is er nood aan regelmatige en goede keuringen van het gebruikte materiaal.

De job van circusartiest is fysiek belastend. De risico’s op blessures en de beperkte duurzaamheid van het lichaam van circusartiesten maakt hen, en zeker acrobaten, kwetsbaar in hun loopbaan. De nodige kennis rond juist opwarmen, stretchen, veilige attitudes, … is nog niet bij iedereen in dezelfde mate aanwezig. Niet alle artiesten en docenten kunnen genieten van dezelfde mogelijkheden tot scholing en bijscholing, mede door de instroom uit andere sectoren en het grote aandeel van autodidacten in de circussector.

Naast de fysieke belasting, is er een grote mentale belasting op individuen in de sector. In het onderzoek van IDEA Consult gaven 45,8% van de bevraagde artiesten aan veel emotionele belasting te ervaren in hun loopbaan en 44,2% vindt het moeilijk een goede work-life balans te houden. De gedrevenheid en de passie van circusartiesten staat niet altijd in het verlengde van zelfzorg. Niet alleen bij artiesten wordt er emotionele belasting vastgesteld. In de Riggers survey van FEDEC wordt grote stress en werkdruk ervaren door de verantwoordelijke positie die riggers ervaren. “You never hear about the riggers, the safety matters unless something happens, if there are accidents or mistakes or injuries. This psychological part of the job is of huge importance and not part of the questionnaire at all. Who takes care of the rigger if something goes wrong....what is the safety net for a rigger?”

Kansen

De groeiende aandacht voor veiligheid heeft geleid tot verschillende initiatieven, zowel in Vlaanderen als internationaal, om de circusspecifieke kennis en het aantal opleidingen te vergroten. In 2020 werd een dossier ingediend bij VIVO door de acht structureel gesubsidieerde circusateliers en Circuscentrum voor de opstart van een educatief veiligheidstraject. In 2022 volgde een tweede dossier voor een artistiek traject. Beide trajecten hebben het doel om de kennis over veiligheid te vergroten en uitwisseling hierrond te verduurzamen. Uit de twee trajecten volgden vijf expertengroepen: Interne Preventieadviseur (IPA), Riggers, EHBCO, Vertrouwenspersonen en Aanspreekpunt Integriteit (API). Daarnaast is er een jaarlijkse Safe-meeting die breder open staat. De expertengroepen en Safe-meetings dienen voor kennisuitwisseling en het bespreken van toekomstplannen. Deze initiatieven hebben al geleid tot meer samenwerking en kennisuitwisseling binnen de Vlaamse circussector over veiligheid, en vormen een mooie basis om dit in de toekomst nog meer te doen.

Circusorganisaties zijn zich steeds meer bewust van het belang van een goed uitgewerkt veiligheidsbeleid. De partners van het educatief veiligheidstraject stelden samen een charter op als gedeelde engagementsverklaring rond veiligheid. Het charter bevat de verschillende aspecten van veiligheid en dient als algemeen kader voor het veiligheidsbeleid van elke organisatie die het charter onderschrijft.

De trajecten resulteerden ook in nieuwe (jaarlijkse) opleidingen zoals de EHBCO-cursus in samenwerking met het Vlaamse Kruis, en een opleiding circusrigging in samenwerking met het Sociaal Fonds Podiumkunsten. Die eerste opleiding bezorgt deelnemers een attest van bedrijfshulpverlener erkend door FOD WASO indien er een jaarlijkse herhaling wordt gevolgd. Binnen beide trajecten werden acht opleidingen aangeboden rond technische, fysieke en psychosociale veiligheid, met in de voorbije twee jaren reeds 68 deelnemers.

Ook evoluties in andere domeinen dragen bij aan het bewustzijn rond veiligheid in de circussector. Bijvoorbeeld het verplicht invoeren van Aanspreekpunten Integriteit (API's) in het jeugdwerk (sinds 2023) heeft de bewustwording van integriteitskwesties vergroot, en steeds meer circusateliers volgen dit voorbeeld door hun eigen API's aan te stellen.

In april 2024 werd een impactmeting uitgevoerd door Circuscentrum naar de twee veiligheidstrajecten, 12 organisaties reageerden (8 ateliers, 2 gezelschappen, 1 werkplaats, 1 festival):

• Sinds het traject hebben 8 van de 12 organisaties een algemeen uitgeschreven veiligheidsbeleid, voor het traject was dit slechts een kwart.
• 11 van de 12 organisaties hebben een Interne Preventie Adviseur, voor het traject was dit slechts de helft.
• 10 van de 12 organisaties hebben een rigger. Voor het traject, was dit bij 6 van de organisaties een opgeleide rigger, vandaag hebben 8 van de organisaties een opgeleide rigger.
• 5 van de 12 organisaties lieten voor het traject hun materiaal (jaarlijks) keuren, vandaag zijn dit er 10.
• Voor het traject had een kwart van de 12 organisaties een opgeleide bedrijfshulpverlener (erkende opleiding EHBO), na het traject zijn dit 7 organisaties.
• De helft van de organisaties heeft een integriteitsbeleid, voor het traject was dit een derde.

Ook op internationaal niveau wordt ingezet op kennisuitwisseling en een uitbreiding van het opleidingsaanbod. Zo organiseerde FEDEC het riggersproject en Speak Out. Recent organiseerde ook Circuscentrum een internationale uitwisseling rond alle aspecten van veiligheid, tijdens de conferentie “Circus a safe(r) space for danger”. Dit leverde heel wat nieuwe input en interessante praktijken op die het bewustzijn en kader rond veiligheid verder kunnen voeden.