Dat beeld dringt zich op wanneer je het leven van Leo Bassi bekijkt, dat zich laat lezen als een parabel: vierenzeventig jaar waarin hij met een trotse, heldere blik naar de wereld van vandaag keek. Als kunstenaar heeft hij die wereld altijd scherp geobserveerd en voortdurend uitgedaagd. Het publiek dat hij onderweg ontmoette, verraste hij steeds opnieuw met zijn veelzijdigheid, en hij bracht het in vervoering met zijn onvervalste originaliteit, zijn provocaties en zijn ongezouten directheid.

Leo Bassi is een overtuigd atheïst en humanist, en voor hem is kunst altijd politiek. Om echt voeling te krijgen met zijn meeslepende geest, ging ik met hem in gesprek en kreeg ik zijn unieke kijk van dichtbij te zien. Ik sprak hem op 1 mei aan de telefoon, de Dag van de Arbeid, in Italië, waar hij op dat moment op tournee was met zijn voorstelling Me, Mussolini. Daarin kruipt hij in de huid van de oerfascist, een figuur die ons helaas herinnert aan de zelfingenomenheid van sommige despotische, populistische leiders van vandaag.

Leo Bassi_Me, Mussolini © Manuel Duran

Run away from the circus

Acteur, komiek, clown, jongleur, circusartiest, filosoof. Leo Bassi werd in 1952 in New York geboren, in een van de oudste traditionele Italiaanse circusfamilies, die naar Amerika was uitgeweken. Circus als kunstvorm stroomt al zijn hele leven door zijn aderen, net als een ontembare drang naar vrijheid en democratie. Zijn overgrootvader, Giuseppe Bassi, vocht tijdens de veldtochten van het Risorgimento voor de eenmaking van Italië zij aan zij met Garibaldi. Later, ontgoocheld in de instellingen van de nieuwe staat, besloot hij zijn geloof in vrijheid verder te verdedigen via het circus.

Samen met zijn broer Giorgio richtte hij een van de eerste moderne circussen in Toscane op, het begin van een dynastie die vandaag aan haar zesde generatie toe is. Giuseppe en Giorgio Bassi waren in 1896 ook de eerste clowns die ooit op bewegend beeld werden vastgelegd, door de gebroeders Lumière in het Cirque Rancy in Lyon. Leo’s vader, de internationaal befaamde jongleur Leo Bassi senior, trad in de jaren vijftig in Amerika op in beroemde variétéshows en music halls, naast grootheden als Louis Armstrong, Groucho Marx en Ed Sullivan.

De jaren zestig, het decennium waarin Leo Bassi opgroeide, stonden echter in het teken van de opkomst van de televisie, en het circus verloor aan aantrekkingskracht. Van vermaak voor de massa werd het stilaan een nichefenomeen, te benauwd voor zijn roeping. Hij voelde zich tot iets anders aangetrokken: “Mijn leeftijdsgenoten gingen naar gigantische concerten van Deep Purple en de Rolling Stones. Mijn ambitie was niet om gezinnen en kinderen te boeien. Ik wilde vooral mensen van mijn eigen leeftijd bereiken. Ik wilde beroemd worden, zelf een rockster zijn.”

Toch blijven de familiewaarden die zijn ouders hem meegaven - “wij zijn de ambassadeurs van de volkskunst” - de hoeksteen van zijn ethiek. Zijn familie prentte hem het onwrikbare principe in om toegankelijk te zijn voor iedereen, om de lach en verwondering op te wekken, en de magie van het moment te koesteren waarop voorstelling en alledaagse werkelijkheid elkaar raken in een osmotische uitwisseling. Een magie waarin de live voorstelling zorgt voor catharsis, bevrijding, luchtigheid en troost voor de geest.

Al was hij een virtuoos voetjongleur, Leo Bassi vraagt zich vandaag nog altijd - hartelijk lachend - af waarom voetballers destijds meer succes en roem oogstten dan hij: “Zij liepen toch maar achter één bal aan, terwijl ik er zes tegelijk jongleerde, met armen en benen.”

Voor Bassi is zelfs je familie verlaten om te kiezen wie je wordt een politieke keuze. Het betekent niet dat je de fundamentele waarden van de cultuur die je heeft gevormd de rug toekeert, wel dat je verantwoordelijkheid neemt en de dingen doet op je eigen manier en op je eigen voorwaarden.

Op zijn drieëntwintigste trekt hij de straat op, waar hij in zijn element is: de eenvoudige, oprechte wereld van de pleinen, waar hij rechtstreeks met zijn publiek in interactie gaat. Met zijn unieke persoonlijkheid en zijn talent om zich in vele talen uit te drukken, treedt hij over de hele wereld op. Zo herovert hij de nomadische levensstijl en de fundamentele vrijheid van het circus, en smeedt hij zijn eigen identiteit. “De poëtische en intellectuele kanten van het auteurscircus interesseerden me niet, en shows maken die enkel bedoeld waren om het publiek te vermaken evenmin. Het lijkt paradoxaal, maar om trouw te blijven aan de idealen van het circus moest ik het verlaten. En ik heb nooit achteromgekeken.”

Agent-provocateur

Omdat Bassi het publiek zo rechtstreeks mogelijk opzoekt, krijgt zijn overweldigende charisma vrij spel, en nergens komt dat sterker tot uiting dan in zijn werk als clown. Met elke voorstelling leert hij beter met zijn publiek te spelen, de samenleving rondom hem te lezen en zijn creatieve flair als performer aan te scherpen.

Zo begint een persoonlijke en politieke reis, met één man in het midden van de kring en een nieuwsgierige menigte die zich rond hem verzamelt. Van de pleinen van de wereld groeit hij door naar grote evenementen, televisieoptredens en theatertournees: podia waarop zijn ontketende genie zich in al zijn vormen kan tonen.

“Ik heb machtige, rijke mensen altijd op stang gejaagd. De arbeidersklasse heeft zich verkocht aan de machtigen, en in mijn shows leg ik daar de vinger op: waarom zijn mensen zo dom om in reclame te geloven?”

Met het kapitalisme flirt hij al sinds 1989, wanneer hij Nero’s Last Folly op de planken brengt, waarin het archetype van de politicus die in z’n eentje de macht heeft, dat van de zakenman ontmoet. De voorstelling levert hem de prestigieuze Obie Award (Off-Broadway Theatre Award) op.

Wanneer hij aan de ingang van Wall Street een scène opvoert, trekt zijn zakenmanpersonage de aandacht van de verslaggevers, die hem prompt interviewen. “Vandaag ben ik alles kwijt: dit is het einde van de Verenigde Staten!” verklaart hij. Het wordt een chaos, zeker omdat het op het nieuws komt en de mensen hem geloven.

Zijn leven is een podium. Talloze anekdotes bezorgden hem wereldwijd de reputatie van een echte agent-provocateur. In de jaren negentig verhuist hij definitief naar Spanje, waar hij Instintos Ocultos maakt, een van zijn succesvolste shows, waarin hij het publiek rechtstreeks betrekt.

Leo Bassi 1980 Il circo più piccolo del mondo © Manuel Cristaldi

In diezelfde jaren daalt hij als gast op de Italiaanse televisie live af langs historische gebouwen. In Barcelona zet hij een circusvoorstelling op met 22 graafmachines. In Parijs wordt hij meermaals gearresteerd, en hij zaait chaos bij de Italiaanse luchtmacht, de Duitse civiele bescherming en de Nederlandse en Zwitserse brandweer. Hij haalt een grap uit met de burgemeester van Tasjkent in Oezbekistan en overtuigt de burgemeester van Montréal om zich een taart in het gezicht te laten gooien, als goed voorbeeld van democratie.

Drie maanden na de aanslag op de Twin Towers, in 2001, maakt hij een stuk met de provocerende titel 12 September. De voorstelling The Revelation, met de iconische slogan ‘Jezus houdt van je, maar de clown houdt nog meer van je’, lokt in 2006 in Madrid klachten en protesten van ultrakatholieke groepen voor het theater uit. Het loopt uit op een bom die kort voor een van zijn voorstellingen in de kleedkamers wordt gevonden en onschadelijk gemaakt. In 2009 haalt hij met Utopia uit naar de instellingen en het kapitalisme, midden in de wereldwijde economische crisis.

Anti-fascistische clown

Leo Bassi 2014 The Angel © Matteo Abati

Zijn verhouding tot risico blijkt uit elk van zijn provocaties, alsof de regels die een uitbuitende samenleving oplegt er zijn om naar believen ondermijnd te worden, ter bevrijding van iedereen. Sinds 2019 neemt Bassi met Me, Mussolini het charismatische totalitarisme van het politieke dogma onder de loep en maakt

hij het fascisme belachelijk. Zijn meest existentialistische nummer is The Angel, een performatieve monoloog over de menselijke behoefte aan onvolmaaktheid, met als theatraal gebaar dat hij naakt verschijnt en zich insmeert met honing en veren. Door zijn gedaanteverwisseling in een monsterlijk hemels wezen vindt Leo Bassi bevrijding in het genot om eindelijk op aarde te leven, ver van de saaie volmaaktheid van het paradijs.

“De zin van het leven is de strijd tegen de serieuze mens. Mijn grootvader klom op de scheve toren van Pisa en voerde er evenwichtsnummers uit. Van bovenaf gooide hij dan pamfletten naar beneden om reclame te maken voor de voorstelling die dezelfde avond in de stad plaatsvond. In het circus zag je dingen die je anders nooit te zien kreeg. Mensen gingen erheen voor een totaal, absoluut spektakel, omdat de clowns dingen zeiden die op het randje van de wet waren. Deze clown bestaat niet meer in het auteurscircus van vandaag. Voor mij is het echte circus van vandaag TikTok: een jong publiek en voorstellingen die voor iedereen toegankelijk zijn.”

De performancestijl van Leo Bassi steunt op zijn vermogen om contact te maken met het publiek. Van politiek tot mystiek, van ironisch tot bijtend: de rode draad is altijd en alleen de spot drijven met de machthebbers. “In de vorige eeuw diende de clown om de hypocrisie van de machthebbers bloot te leggen. Democratie werkt als we met elkaar communiceren. Ze werkt zeker niet als we allemaal thuisblijven en ons alleen met onze eigen zaken bemoeien.”

Het creatieve leven van Leo Bassi heeft nooit stilgestaan. In verbluffende voorstellingen hield hij in zijn eentje een hele zaal in de ban. Daar schuilt een ongemakkelijke gelijkenis in: een man die alleen op het podium een menigte beheerst, lijkt op een tiran aan de macht. Het verschil ligt in het evenwicht, in de bijna sjamanistische gave om het vuur brandend te houden en het tegelijk te temperen, zonder het ooit te laten doven. Zoals bij een dirigent voor zijn orkest, is het voor Bassi het boeiendste aan zijn werk om als clown tegenover een groep mensen te staan.

De Kerk van de Eend

Leo Bassi 2017 Patolico portrait © Leo Bassi

Na zijn satirische kijk op katholicisme en fascisme gaat Leo Bassi nog een stap verder: op 28 december 2012 – de Spaanse tegenhanger van 1 april – sticht hij zijn eigen religie, de Iglesia Patólica, gebaseerd op de verering van de ‘pato’, Spaans voor ‘eend’. De kerk is ook bekend als het Paticano, een woordspeling op ‘pato’ en ‘Vaticaan’.

Op een dag, terwijl hij met zijn jonge zoontje speelt, beseft hij dat het plastic badeendje – overal in de westerse cultuur nagemaakt en verkocht als symbool van ontspanning en spel in bad – zelf kan uitgroeien tot een nieuw afgodsbeeld. Leo Bassi’s kerk, een parodie op de traditionele religieuze instellingen die volledig in het teken staat van humor, is een echte gebedsplaats in de Madrileense wijk Lavapiés. De Iglesia Patólica heeft een pagina op sociale media en houdt in het weekend symbolische rituelen zoals doopsels, huwelijken en begrafenissen, die voor iedereen openstaan.

“Sinds enkele jaren voel ik dat mijn aangeboren drang om te provoceren – de drijvende kracht achter al mijn shows – diepe existentiële wortels heeft. Mijn provocaties zijn manieren om theaterhandelingen om te vormen tot rituelen. Voor de nar die ik ben, betekent dat aanvaarden dat lachen een van de grote krachten van het bestaan is, en dat wij, die het uitlokken, de immense verantwoordelijkheid hebben om het te beschermen. In andere samenlevingen noemt men wie zulke verantwoordelijkheden opneemt tegenover de mysteries van het leven een sjamaan. Nu ik in de zeventig ben, aanvaard ik die verantwoordelijkheid.”

Leo Bassi weet dat we in duistere tijden leven en dat de democratie bedreigd wordt, juist door een rijke minderheid aan de macht die de massa controleert. In 2016 werd zijn kerk in Madrid het doelwit van brandstichting, en in de jaren daarna werd zijn TikTok-profiel over Mussolini, waarop hij de grappen uit zijn show deelde, offline gehaald.

“We leven in een paradoxale situatie: we zijn opgetogen over technologie, maar niet in staat om de politieke gevolgen ervan te beheersen, en die zijn in handen van een oligarchie van magnaten aan de macht. Als de machine van de artificiële intelligentie de kritische geest van het individu vervangt, kan ze ons allemaal weleens vernietigen.”

Niet zo lang geleden werd hij in Spanje benaderd door een auteur die een boek schrijft over de geschiedenis van artificiële intelligentie. Die was tot het inzicht gekomen dat de mens de computer net op het vlak van humor de baas is: iets wat een machine niet kan bezitten. “Lachen is onlogisch, terwijl artificiële intelligentie de serieuze, wiskundige, logische wereld beheerst. Misschien wordt humor zelf dus wel het laatste bolwerk van de democratie, en van het verzet tegen artificiële intelligentie.”

Auteur: Valentina Barone